Dlaczego przyciągam toksycznych ludzi: schematy relacyjne i wybór podobnych partnerów
„Masz chwilę? Tylko Ty mnie naprawdę rozumiesz.” „Jasne. Co się stało?” Jest za dwadzieścia jedenasta, na kolanach trzymasz laptop z jutrzejszym raportem, a obok na stoliku stygnie herbata. Odkładasz laptop na poduszkę. Wiesz, że ta rozmowa potrwa godzinę, bo zawsze trwa godzinę.
Koleżanka opowiada o kolejnej osobie, która ją zawiodła. Słuchasz, przytakujesz, podsuwasz rozwiązania, których i tak nie przyjmie. Kiedy próbujesz wspomnieć, że sama masz ciężki tydzień, słyszysz westchnienie i „no, ale u Ciebie to co innego”. Rozłączacie się po północy. Ona czuje ulgę. Ty czujesz pustkę i odrobinę wstydu, że w ogóle chciałaś powiedzieć coś o sobie.
Płuczesz kubek nad zlewem i nagle układa Ci się w głowie lista. Były partner, który pożyczał pieniądze i nigdy ich nie oddał. Szefowa, która na zebraniach przedstawiała Twoje pomysły jako własne. Siostra, która dzwoni wyłącznie wtedy, gdy czegoś potrzebuje. „Dlaczego zawsze trafia na mnie?” To pytanie brzmi jak oskarżenie skierowane do samej siebie.
Dlaczego przyciągam toksycznych ludzi to jedno z pytań, z jakimi kobiety przychodzą do gabinetu, choć rzadko wypowiadają je na pierwszym spotkaniu. Zwykle kryje się za nim seria relacji, w których jedna strona daje, a druga bierze, kontroluje albo zawstydza. Psychologia nie opisuje tego jako tajemniczej siły przyciągania. Widzi raczej spotkanie dwóch rzeczy: ludzi, którzy szukają kogoś do wykorzystania, i nawyków, przez które trudno ich w porę zatrzymać.
Pomocny bywa tu obraz sita. Przez każde sito próbuje przejść to samo: ludzie życzliwi i ludzie, którzy chcą wyłącznie brać. Różnica polega na wielkości oczek. Twoje sito ktoś kiedyś poszerzył, zwykle w domu, zanim mogłaś mieć na to jakikolwiek wpływ. Dlatego przechodzi przez nie więcej, niż byś chciała, i nie jest to Twoja wina.
Ten artykuł ma pomóc Tobie zrozumieć, dlaczego osoby manipulujące tak często wybierają ludzi empatycznych i ustępliwych. Zobaczysz, jak to, co znane z domu, zaczyna uchodzić za normalne. Przyjrzymy się przyjaźniom, pracy i rodzinie, a nie tylko związkom. Znajdziesz tu też pierwsze sygnały ostrzegawcze w nowej znajomości i sposoby budowania granic. To materiał psychoedukacyjny, który nie zastępuje diagnozy ani konsultacji.
Spis treści
- Dlaczego przyciągam toksycznych ludzi: co naprawdę kryje się za tym pytaniem
- Kogo wybierają osoby manipulujące i dlaczego tak często trafia na Ciebie
- To, co znane z domu, wydaje się normalne
- Pierwsze sygnały ostrzegawcze w nowej znajomości
- Dlaczego przyciągam toksycznych ludzi także w przyjaźni, pracy i rodzinie
- Gęstsze sito: jak budować granice krok po kroku
- Kiedy z pytaniem, dlaczego przyciągam toksycznych ludzi, pójść do specjalisty
- Podsumowanie
- FAQ
- Bibliografia
Dlaczego przyciągam toksycznych ludzi: co naprawdę kryje się za tym pytaniem
Słowo „toksyczny” pochodzi z mowy potocznej, a nie z podręcznika diagnostycznego. Nie ma takiego rozpoznania i nie da się go nikomu postawić. Bardziej przydaje się patrzenie na zachowania niż na etykiety: kto przekracza Twoje granice, kto zawstydza, kto bierze i nic nie oddaje. Taka osoba może mieć zaburzenie osobowości, może przechodzić kryzys, a może po prostu nauczyła się, że manipulacja się opłaca. Dla Ciebie skutek bywa podobny, dlatego to on jest punktem wyjścia.
Dlaczego przyciągam toksycznych ludzi, a moja przyjaciółka nie?
Samo pytanie ma w sobie haczyk. „Przyciągam” sugeruje, że wysyłasz jakiś sygnał, który woła krzywdzących ludzi z drugiego końca miasta. W praktyce rzadziej chodzi o przyciąganie, a częściej o to, kto przy Tobie zostaje. Osoby skłonne do wykorzystywania innych zaczepiają wielu. Jedni po dwóch kawach mówią sobie „to nie dla mnie” i przestają odbierać telefon. Inni tłumaczą, wybaczają i dają kolejną szansę, więc znajomość trwa.
Twoja przyjaciółka mogła spotkać tych samych ludzi na tych samych imprezach. Różnica polega na tym, że ona wyszła po pierwszej złośliwości, a Ty zostałaś, żeby zrozumieć, co się stało. Zrozumienie jest piękną umiejętnością, ale przy kimś, kto krzywdzi, potrafi przedłużać krzywdę. Często to właśnie dobre intencje, a nie słabość, zatrzymują Cię w relacji o kilka miesięcy za długo.
Kiedy pacjentki opowiadają mi swoje historie, często zaczynają od przeprosin. „Pewnie coś jest ze mną nie tak, skoro wciąż trafiam na takich ludzi.” Odpowiedzialność za krzywdę zawsze ponosi osoba, która krzywdzi. To, co możesz zbadać u siebie, dotyczy czego innego: dlaczego trudno Ci zauważyć pierwsze sygnały i dlaczego wychodzisz z takich relacji tak późno. To pytanie o ochronę, nie o winę.
Pod jednym słowem mieszczą się też bardzo różne doświadczenia. Koleżanka, która mówi tylko o sobie, i partner, który przegląda Twój telefon i odcina Cię od pieniędzy, to dwie zupełnie inne sytuacje. Pierwsza męczy, druga może być przemocą i wymaga innych kroków. Dobrze jest więc najpierw nazwać, co się dzieje: brak wzajemności, ciągła krytyka, kontrola, zastraszanie. Od tej nazwy zależy, czy wystarczy rozmowa, czy potrzebna jest pomoc z zewnątrz.
Spójrz na swoje znajomości tak, jak raz na kilka lat wyciąga się wszystko z szafy na podłogę. Nie po to, żeby od razu coś wyrzucać. Po to, żeby zobaczyć, ile tam rzeczy noszonych z przyzwyczajenia, choć od dawna uwierają. Często okazuje się, że większość relacji jest życzliwa, a te trudne mają kilka wspólnych cech. Te cechy są tropem, za którym pójdziemy dalej.

Kogo wybierają osoby manipulujące i dlaczego tak często trafia na Ciebie
Osoby, które manipulują, rzadko robią to przypadkowo. Szukają kogoś, przy kim ich zachowanie przejdzie bez sprzeciwu. Badania nad cechami psychopatycznymi pokazują, że ludzie o wysokim ich nasileniu trafniej od innych oceniają, kto może być podatny na wykorzystanie, czasem nawet po samym sposobie chodzenia. Nie znaczy to, że masz coś wypisane na czole. Znaczy tyle, że pewne nawyki widać z daleka, jeśli ktoś ich szuka. Oto cztery najczęstsze.
Delroy Paulhus i Kevin Williams opisali zestaw cech nazwany ciemną triadą: narcyzm, makiawelizm, czyli skłonność do chłodnego wykorzystywania innych, oraz psychopatię. Ludzie z wysokim nasileniem tych cech rzadko wyglądają groźnie, często są czarujący i świetnie wyczuwają, czego Ci brakuje. Nie każdy, kto Cię zranił, ma takie cechy. Ci, którzy je mają, wyjątkowo sprawnie szukają osób, przy których mogą się wygodnie rozgościć.
Zadowalanie innych
W języku angielskim mówi się na to people pleasing (zadowalanie innych): dbanie o cudzy komfort kosztem własnego. „Nie chcę robić problemu” to zdanie, które takie osoby powtarzają częściej niż „chcę”. Dla kogoś, kto lubi przejmować ster, osoba zawsze ustępliwa jest bardzo wygodna. Harriet Braiker opisała to jako potrzebę bycia lubianą, która z czasem zaczyna rządzić prawie każdą decyzją. Zgadzasz się na urlop w miejscu, którego nie znosisz, bo „tak będzie spokojniej”.
Druga strona zadowalania jest mniej widoczna. Pod uprzejmością często siedzi lęk przed cudzą złością albo rozczarowaniem. Osoba manipulująca szybko się uczy, że wystarczy zmarszczyć brwi, żeby dostać to, czego chce. Ty nawet nie zauważasz, że ustąpiłaś. Orientujesz się dopiero wieczorem przy zmywaniu, że znowu zrobiłaś coś wbrew sobie.
Poczucie winy, które łatwo uruchomić
Susan Forward opisała szantaż emocjonalny jako mieszankę strachu, obowiązku i poczucia winy. Każda z tych emocji działa jak dźwignia. Najłatwiej poruszyć tę, która u Ciebie jest najsilniejsza, a u wielu empatycznych kobiet jest nią właśnie wina. „Po tym wszystkim, co dla Ciebie zrobiłam” albo „myślałem, że mogę na Ciebie liczyć” wystarcza, żeby odwołać własne plany na sobotę. Wina pojawia się szybciej niż pytanie, czy prośba w ogóle była uczciwa.
Wina ma swoje miejsce w zdrowym życiu: mówi, że kogoś zraniłaś i dobrze byłoby to naprawić. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy włącza się także po zwykłej odmowie, choć nikogo nie skrzywdziłaś. Jeśli czujesz się winna za każde „nie”, ktoś bardzo szybko nauczy się z tego korzystać. Odmówiłaś pożyczenia samochodu. Teraz przez trzy dni zastanawiasz się, czy nie przesadziłaś.
Granice, które przesuwają się pod naciskiem
Granica to miejsce, w którym kończy się to, na co się zgadzasz. U wielu osób ta linia jest narysowana kredą na chodniku. Wystarczy odrobina cudzego niezadowolenia, żeby się rozmyła. Mówisz, że nie odbierasz telefonów po dziesiątej wieczorem, a potem odbierasz, bo „to tylko pięć minut”. Każde takie przesunięcie uczy drugą osobę, że Twoje słowa nie są ostateczne.
Brak granic rzadko wynika ze słabego charakteru. Najczęściej to umiejętność, której nikt Ci nie pokazał, albo za którą w dzieciństwie płaciło się wysoką cenę. Jeśli każda próba sprzeciwu kończyła się karą, milczeniem rodzica albo wyśmianiem, rezygnacja z granic była rozsądnym sposobem przetrwania. Wtedy chroniła. Dziś sprawia, że ludzie, którzy nie powinni zostać, zostają.
Wysoka tolerancja na krzywdę
Czwarty nawyk jest najmniej oczywisty. Niektóre osoby znoszą bardzo dużo, zanim uznają, że coś jest nie w porządku. Tam, gdzie ktoś inny poczułby złość po pierwszym upokorzeniu, Ty zaczynasz szukać wytłumaczenia dla drugiej strony. „Miał ciężki dzień.” „Ona taka jest, nie robi tego specjalnie.” Z zewnątrz wygląda to jak cierpliwość, a od środka bywa zwykłym przyzwyczajeniem do bólu.
Pete Walker, terapeuta pracujący z osobami po złożonej traumie, opisał reakcję nazwaną po angielsku fawn (przypodobanie się, ugłaskiwanie). To czwarta, obok walki, ucieczki i zamarcia, odpowiedź na zagrożenie: zamiast się bronić, starasz się udobruchać osobę, która Cię rani. Dzieci uczą się jej w domach, w których bezpieczniej było być miłym niż szczerym. Dorosła kobieta może potem upiec ciasto dla kogoś, kto wczoraj ją upokorzył, i nie rozumieć, po co to robi.
Krzywdzący człowiek nie szuka kogoś słabego. Szuka kogoś, kto po każdej przykrości najpierw zapyta siebie, co zrobił źle.
– Jakub Skrzypek
Żadna z tych czterech cech nie jest wadą. Empatia, ustępliwość i cierpliwość przy życzliwych ludziach dają poczucie bezpieczeństwa obu stronom. Kłopot pojawia się wtedy, gdy nie mają obok siebie drugiej umiejętności: zatrzymania się, kiedy coś zaczyna boleć. Nie chodzi o to, żebyś stała się twarda. Chodzi o to, żeby obok miękkości pojawiła się możliwość wstania od stołu i wyjścia.
Przeczytaj: Dlaczego trudno mi powiedzieć nie, nawet gdy jestem zmęczona
To, co znane z domu, wydaje się normalne
Każdy wynosi z domu coś w rodzaju mapy: czym jest miłość, jak wygląda kłótnia, kto ma prawo się złościć. Ta mapa nie mówi, co jest dobre, tylko co jest znane, a znane daje poczucie, że jest się u siebie. John Bowlby nazwał to wewnętrznymi modelami roboczymi, czyli wyobrażeniami o sobie i innych, które powstają w pierwszych relacjach. Później działają po cichu i rzadko je zauważamy.
Jeśli w domu ktoś bywał nieprzewidywalny, nauczyłaś się odczytywać jego nastrój z dźwięku kluczy w zamku. Jeśli czułość pojawiała się po dobrych ocenach, a znikała po porażce, nauczyłaś się, że na uczucie trzeba zapracować. W dorosłości ktoś chłodny i wymagający nie wydaje się więc groźny, tylko dziwnie bliski. „Przy nim czuję się jak w domu” bywa wtedy zdaniem, które powinno zwrócić uwagę, a nie uspokoić.
Jeffrey Young, twórca terapii schematów, pisał o czymś, co nazwał chemią schematów. Najsilniejsze przyciąganie czujemy często do osób, które dotykają starych ran, bo wszystko jest wtedy intensywne i znajome. Ktoś spokojny, przewidywalny i życzliwy może się przy tym wydać nudny, choć właśnie przy nim dałoby się odpocząć. „Z miłymi facetami nic nie iskrzy” słyszę w gabinecie tak często, że traktuję to zdanie jak wskazówkę, a nie jak opis gustu.
Dom uczy także tego, co w ogóle uchodzi za krzywdę. W rodzinie, w której krzyk był codziennością, podniesiony głos partnera nie brzmi jak ostrzeżenie. Jeśli rodzic wyśmiewał Twoje uczucia, kpina koleżanki przy wspólnym stole może się wydawać zwykłym poczuciem humoru. Nie chodzi o to, że nie czujesz bólu. Czujesz go, tylko nie masz w głowie szuflady z napisem „tak nie powinno być”. Właśnie tak, latami przyzwyczajenia, poszerzają się oczka sita.
Ważną rolę gra też zjawisko, które Donald Dutton i Susan Painter opisali jako więź traumatyczną (po angielsku traumatic bonding). Gdy ktoś na przemian rani i okazuje czułość, więź z nim potrafi się wzmacniać, a nie słabnąć. Każdy dobry dzień po złym przynosi ogromną ulgę, a ta ulga łatwo myli się z miłością. Jeśli znasz ten rytm z dzieciństwa, w dorosłości może Ci się wydawać zwyczajnym rytmem bliskości.
Z tej mapy można wyjść. Zacznij od zauważenia, że w ogóle ją masz. Pomaga proste pytanie zadawane po każdym trudnym spotkaniu: „czy gdyby tak potraktowano moją przyjaciółkę, uznałabym to za w porządku?”. Cudzą krzywdę widzimy zwykle wyraźniej niż własną. To prosty sposób, żeby na chwilę stanąć obok siebie i spojrzeć z boku.

Pierwsze sygnały ostrzegawcze w nowej znajomości
Najłatwiej zatrzymać trudną relację na samym początku, zanim pojawią się wspólne plany, długi wdzięczności i znajomi po obu stronach. Pierwsze tygodnie są jak okres próbny: wtedy druga osoba pokazuje, jak traktuje Twoje „nie”, Twój czas i Twoje zdanie. Kłopot w tym, że właśnie wtedy najbardziej chcemy, żeby się udało. „Daj spokój, przecież dopiero się poznajemy” mówi głowa, kiedy coś zgrzyta.
Osoby manipulujące często zaczynają od nadmiaru. Dużo komplementów, dużo wiadomości, szybkie zwierzenia i zapewnienia, że jesteś wyjątkowa. Bliskość, która rośnie szybciej niż wiedza o drugim człowieku, nie dowodzi chemii, tylko jest powodem do uważności. W przyjaźni wygląda to podobnie: nowa znajoma po tygodniu nazywa Cię najlepszą przyjaciółką i oczekuje, że rzucisz wszystko, gdy zadzwoni.
Sygnały ostrzegawcze
- po kilku spotkaniach słyszysz, że jesteś jedyną osobą, która tę osobę naprawdę rozumie
- przy innych padają żarty Twoim kosztem, a sprzeciw kwituje zdanie „nie znasz się na żartach”
- w opowieściach o byłych partnerach, przyjaciółkach i szefach winny jest zawsze ktoś inny
- drobna odmowa wywołuje obrażenie, wyrzut albo nagły chłód na kilka dni
- prezent albo przysługa szybko zamienia się w dług, który trzeba spłacać ustępstwami
- po każdym spotkaniu wracasz bardziej zmęczona niż przed nim i nie umiesz powiedzieć dlaczego
- pojawia się strach przed reakcją, sprawdzanie telefonu albo kontrola pieniędzy, czyli sygnały przemocy
Pojedynczy punkt z tej listy nie przesądza o niczym. Każdemu zdarza się niezręczny żart albo gorszy dzień. Liczy się powtarzalność i to, co dzieje się, gdy zwrócisz uwagę. Ktoś życzliwy powie „przepraszam, nie chciałem” i zmieni zachowanie. Ktoś, kto lubi przekraczać granice, wyśmieje Twoją uwagę albo odwróci ją przeciwko Tobie.
Mała odmowa jako sprawdzian
Jeśli nie wiesz, co myśleć o nowej osobie, zobacz, jak reaguje na drobne „nie”. Nie na wielkie, tylko na takie, które nic jej nie kosztuje. „Dziś nie mogę, może w czwartek?” powinno spotkać się ze spokojem, a nie z wyrzutem, fochem albo serią wiadomości. Reakcja na małą odmowę mówi o człowieku więcej niż dziesięć miłych wieczorów w kawiarni. To jedno popołudnie uważności, a może oszczędzić lat.
Słuchaj też, jak ta osoba mówi o innych. Jeśli każdy były partner był „psychiczny”, każda koleżanka „zazdrosna”, a każdy szef „beznadziejny”, zapytaj siebie, jak będzie mówić o Tobie, kiedy przestaniesz być przydatna. Historia, w której winni są zawsze wszyscy dookoła, rzadko jest pełną historią. Nie musisz od razu zrywać kontaktu. Wystarczy, że zwolnisz tempo.
W związkach osobną kategorią są sygnały przemocy: zazdrość przedstawiana jako dowód miłości, kontrola telefonu, odcinanie od bliskich, wybuchy złości, po których słyszysz, że to Ty prowokujesz. W takiej sytuacji pierwszą sprawą jest Twoje bezpieczeństwo, a dopiero potem zrozumienie, skąd wzięła się ta relacja. Możesz zadzwonić na telefon „Niebieska Linia” pod numer 800 120 002, a w bezpośrednim zagrożeniu pod 112. Terapia par nie jest pierwszym krokiem, gdy jedna osoba boi się drugiej.
Ciągle trafiasz na ludzi, którzy biorą więcej, niż dają?
Na konsultacji możemy prześledzić, w którym momencie nowej znajomości przestajesz słyszeć własne „nie”. Bez szukania winnych, za to z czymś, co zabierzesz ze sobą do kolejnych relacji.
Umów wizytęDlaczego przyciągam toksycznych ludzi także w przyjaźni, pracy i rodzinie
Pytanie o trudnych ludzi najczęściej kojarzy się z partnerami, bo tam ból jest najgłośniejszy. Te same nawyki działają jednak wszędzie: przy biurku, przy rodzinnym stole i na grupowym czacie z koleżankami. Często dopiero zestawienie kilku miejsc naraz pokazuje, że to nie pech z jednym człowiekiem. „Przecież z szefową to zupełnie co innego niż z byłym” mówi wiele kobiet, a po chwili zauważa, że milknie przy obojgu w tym samym momencie.
Przyjaźń, w której słuchasz tylko Ty
Jednostronna przyjaźń rzadko zaczyna się źle. Na początku jest dużo rozmów, wspólnych wyjść i poczucie, że ktoś Cię wreszcie rozumie. Z czasem rozmowy dotyczą już tylko jednej osoby, a Ty stajesz się kimś pomiędzy przyjaciółką a darmową terapeutką. Gdy masz urodziny, dostajesz krótką wiadomość z jednym serduszkiem. Gdy ona ma kryzys, oczekuje, że przyjedziesz taksówką o jedenastej w nocy.
W takich przyjaźniach łatwo pomylić bycie potrzebną z byciem ważną. „Beze mnie by sobie nie poradziła” daje poczucie sensu, ale nie daje wzajemności. Dobra przyjaźń wytrzymuje Twoją gorszą formę, a jednostronna słabnie, gdy przestajesz dawać. Spróbuj raz nie odpisać od razu i zobacz, co się wydarzy. Odpowiedź bywa bardzo wymowna.
Praca, w której to Ty zostajesz po godzinach
W pracy osoby empatyczne i sumienne szybko stają się tymi, na które spada wszystko. Ktoś „tylko na chwilę” prosi o pomoc przy prezentacji, ktoś inny przedstawia Twój pomysł na zebraniu jako własny. Szef, który lubi naciskać, zwykle wybiera osobę, która nie pójdzie do działu kadr i nie powie „to nie mój zakres obowiązków”. Zostajesz w biurze, gdy na korytarzu gasną już światła, i zastanawiasz się, jak to się znowu stało.
Praca ma swoje zasady i nie zawsze możesz po prostu wyjść. Granica w pracy często polega na drobnych zmianach: odpowiedzi na maila następnego ranka, a nie o północy, i jednym zdaniu „zrobię to do piątku, ale nie do jutra”. Jeśli doświadczasz upokarzania albo uporczywego nękania, zapisuj daty i sytuacje. Przepisy i procedury w firmach bywają różne, więc szczegóły najlepiej sprawdzić u prawnika albo w dziale kadr.
Rodzina, w której rolę przydzielono dawno temu
Z rodziny najtrudniej wyjść, bo nikt nie wybierał jej członków. W wielu domach ktoś dostaje rolę „tej rozsądnej”, która godzi, pożycza, pamięta o urodzinach i wysłuchuje skarg. Taka rola potrafi trwać dekadami, nawet jeśli nikt jej nigdy głośno nie nazwał. „Ty zawsze byłaś najsilniejsza” brzmi jak komplement, a bywa zaproszeniem do kolejnego dźwigania cudzych spraw.
Kontakt z trudnym rodzicem albo rodzeństwem nie musi oznaczać wyboru między wszystkim a niczym. Możesz zmienić częstotliwość spotkań, ich długość, tematy, które podejmujesz, i miejsce, w którym się widzicie. Niedzielny obiad może trwać godzinę zamiast czterech, a rozmowa o Twoim życiu prywatnym może się skończyć, zanim pojawi się kpina. To nie jest zemsta. To ochrona.
Kiedy zestawisz ze sobą przyjaźń, pracę i rodzinę, zwykle widać wspólną nić. Te same słowa, te same chwile, w których milkniesz, i ta sama ulga, gdy ktoś inny jest zadowolony. To dobra wiadomość, bo zmiana w jednym miejscu przenosi się na inne. Pierwsza odmowa wobec szefowej bywa trudna. Trzecia przychodzi łatwiej, także w rozmowie z siostrą przez telefon.

Gęstsze sito: jak budować granice krok po kroku
Granic nie buduje się jednym wielkim gestem. „Od jutra nikt mnie już nie wykorzysta” rzadko działa, bo opiera się na złości, a złość szybko się wypala. Gęstsze sito powstaje z drobnych, powtarzanych decyzji, z których każda jest do udźwignięcia. Poniższe kroki nie wymagają zmiany osobowości. Wymagają cierpliwości do siebie.
Pierwszy krok: zauważ moment, w którym mówisz „tak”. Przez tydzień zapisuj w telefonie sytuacje, w których się zgodziłaś, choć coś w Tobie protestowało. Dopisz, co czułaś w ciele: ścisk w gardle, ciężar w brzuchu, gorąco na policzkach. Ciało zwykle wie wcześniej niż głowa. Po kilku dniach zobaczysz, które prośby i które osoby uruchamiają u Ciebie automatyczną zgodę.
Drugi krok: wprowadź pauzę przed odpowiedzią. „Sprawdzę i dam znać” to zdanie, które daje Ci czas na pytanie, czy naprawdę chcesz. Większość próśb nie wymaga decyzji w sekundę. Osoba życzliwa poczeka do jutra. Ktoś, kto naciska na natychmiastową zgodę, często liczy właśnie na to, że nie zdążysz pomyśleć.
Trzeci krok: zacznij od małych odmów w bezpiecznych miejscach. Odmów kelnerowi deseru, którego nie chcesz, sprzedawczyni karty lojalnościowej, koleżance trzeciego wyjścia w tygodniu. Brzmi błaho, ale ciało uczy się na powtórzeniach. Każda odmowa, po której nic złego się nie dzieje, zmniejsza lęk przed następną. Dopiero potem przenoś tę umiejętność do trudniejszych relacji.
Czwarty krok: mów krótko i bez długich tłumaczeń. Im dłużej uzasadniasz odmowę, tym więcej miejsca zostawiasz na negocjacje. Trzy argumenty zapraszają do szukania dziury w każdym z nich. Wystarczy: „Nie dam rady w tym tygodniu.” Możesz to powiedzieć ciepło, bo ciepło i stanowczość wcale się nie wykluczają.
Odmowa wypowiedziana spokojnym głosem nie zamyka relacji. Zamyka tylko jedną drogę, którą ktoś chodził przez Twoje życie bez pytania.
– Jakub Skrzypek
Piąty krok: przygotuj się na opór. Gdy zaczynasz mówić „nie”, osoby przyzwyczajone do Twojej zgody zwykle reagują niezadowoleniem. Mogą się obrazić, zawstydzać albo wyliczać, ile dla Ciebie zrobiły. To nie dowód, że postępujesz źle. To znak, że zmiana jest widoczna, a ich reakcja pokazuje, jaką rolę pełniłaś dotąd w tej relacji.
Szósty krok: patrz na czyny, nie na obietnice. Osoby manipulujące często pięknie mówią o zmianie: przepraszają wzruszająco, obiecują dużo, przynoszą kwiaty. Zobacz, co się dzieje tydzień później, gdy znowu odmówisz. Jeśli dawne zachowanie wraca, słowa były tylko sposobem, by Cię zatrzymać. Prawdziwą zmianę widać w kuchni i w kalendarzu, a nie w wiadomościach.
Siódmy krok: dbaj o relacje, w których odpoczywasz. Granice łatwiej trzymać, gdy obok masz ludzi, przy których nie musisz się pilnować. Zadzwoń do osoby, po rozmowie z którą czujesz się lżej, a nie ciężej. Jeśli o kimś myślisz „przy niej mogę po prostu być”, pielęgnuj tę znajomość. Takie relacje pokazują, jak na co dzień wygląda wzajemność.
Przeczytaj: Granice w relacjach: dlaczego ich brak niszczy bliskość i jak je stawiać bez poczucia winy
Kiedy z pytaniem, dlaczego przyciągam toksycznych ludzi, pójść do specjalisty
Wiele z tego, co opisuję wyżej, możesz zacząć sama. Konsultacja ma sens wtedy, gdy ta sama historia wraca w kolejnych relacjach mimo Twoich starań, a każde wyjście kosztuje Cię miesiące wyczerpania. Również wtedy, gdy wiesz, że coś Ci szkodzi, a mimo to nie umiesz odejść. „Rozumiem wszystko, a i tak odbieram, kiedy dzwoni” to zdanie, które słyszę bardzo często.
Szczególnie warto zgłosić się po wsparcie, gdy po trudnych relacjach zostają objawy: kłopoty ze snem, natrętne wspomnienia, stałe napięcie, przekonanie, że nikomu nie można ufać. Długie przebywanie w krzywdzących relacjach potrafi zostawić ślady podobne do tych po innych bolesnych doświadczeniach. Judith Herman opisała, jak powtarzające się zranienia w bliskich relacjach zmieniają obraz siebie i innych ludzi. To nie słabość. To skutek tego, co się wydarzyło.
Pilnej pomocy wymaga sytuacja, w której boisz się o swoje bezpieczeństwo albo pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia. Wtedy nie analizujesz źródeł, tylko szukasz kontaktu z kimś, kto może pomóc od razu. Zadzwoń pod 112, do „Niebieskiej Linii” pod 800 120 002 albo skontaktuj się z lekarzem. Jeśli wolisz zacząć od kogoś bliskiego, wybierz osobę, przy której czujesz się bezpiecznie.

W gabinecie nie szukamy winnej. Psychoterapia pomaga zobaczyć, skąd się wzięły nawyki, które kiedyś chroniły, i sprawdzić, które z nich możesz dziś odłożyć. Część pracy dotyczy przeszłości: domu, ról, pierwszych lekcji o miłości. Część dotyczy teraźniejszości, czyli tego, co robisz we wtorek, gdy koleżanka znowu dzwoni z pretensjami.
Pomocne bywają różne podejścia. Terapia schematów pracuje z tym, co Jeffrey Young nazwał schematami podporządkowania i samopoświęcenia. Terapia psychodynamiczna pomaga zrozumieć, dlaczego to, co znane, bywa bardziej pociągające niż to, co dobre. W każdym podejściu ważna jest relacja z terapeutą, bo to w niej często pierwszy raz doświadczasz, że Twoje „nie” zostaje przyjęte spokojnie. „Mogę nie odpowiadać na to pytanie?” Tak, możesz.
Chcesz sprawdzić, skąd w Twoim życiu tyle jednostronnych relacji?
Jeśli ta sama historia powtarza się w przyjaźni, w pracy i w związku, konsultacja pomoże zobaczyć, co ją uruchamia i od czego zacząć zmianę. Tempo ustalamy razem.
Umów wizytęJeśli czujesz przede wszystkim zmęczenie i smutek, a myśl o jakiejkolwiek nowej znajomości budzi tylko niechęć, zacznij od zadbania o sen i odpoczynek. Granice łatwiej budować, gdy masz trochę sił, niż w chwili zupełnego wyczerpania.
Przeczytaj: Współzależność emocjonalna. Granica między bliskością a utratą siebie
Podsumowanie
Pytanie, dlaczego przyciągam toksycznych ludzi, zwykle pojawia się po kilku bolesnych relacjach z rzędu. Rzadko chodzi o przyciąganie, częściej o to, że osoby manipulujące szukają kogoś empatycznego i skłonnego do brania winy na siebie, a potem zostają, bo nic ich nie zatrzymuje. Te cechy nie są wadami. Bywają śladem domu, w którym krzywda wyglądała zwyczajnie.
Wróć na chwilę do obrazu sita. Twoje sito ktoś kiedyś poszerzył i przez lata przepuszczało więcej, niż powinno. Możesz je zagęszczać: pauzą przed „tak”, małymi odmowami, uważnością w pierwszych tygodniach znajomości i patrzeniem na czyny zamiast obietnic. Nie chodzi o to, żeby przestać ufać ludziom. Chodzi o to, żeby zaufanie miało swoje tempo.
Ta zmiana dotyczy nie tylko partnerów. Przenosi się na przyjaźnie, pracę i rodzinny stół. Jeśli przy którejś relacji boisz się o swoje bezpieczeństwo, najpierw zadbaj o nie, a dopiero potem o zrozumienie. „Czy mogę po prostu chcieć spokoju?” Możesz. I nie musisz robić tego sama.
Kluczowe wnioski
- O tym, kto zostaje w Twoim życiu, częściej decydują wyuczone nawyki ochronne niż tajemnicze przyciąganie, a za krzywdę zawsze odpowiada osoba krzywdząca.
- Osoby manipulujące chętnie wybierają ludzi, którzy łatwo czują winę, zadowalają innych i długo znoszą ból, bo przy nich ich zachowanie przechodzi bez sprzeciwu.
- To, co znane z domu, potrafi wydawać się bliskie i normalne, nawet gdy jest krzywdzące.
- Reakcja nowej osoby na drobną odmowę mówi o niej więcej niż wiele udanych spotkań.
- Granice buduje się małymi krokami, a przy przemocy pierwszeństwo ma bezpieczeństwo: 112 i Niebieska Linia 800 120 002.
FAQ
Dlaczego przyciągam toksycznych ludzi, choć staram się być dla wszystkich dobra?
Często właśnie dlatego, że Twoja życzliwość jest szczera i rzadko stawia warunki. Osoby, które lubią brać, szybko zauważają kogoś, kto daje bez proszenia o nic w zamian i z trudem odmawia. Nie musisz przestać być dobra. Wystarczy, że obok dobroci pojawi się granica i zdanie „to dla mnie za dużo”, wypowiedziane bez długich przeprosin.
Czy to moja wina, że trafiam na osoby manipulujące?
Nie. Za manipulację i krzywdę odpowiada osoba, która je wyrządza. Możesz natomiast przyjrzeć się temu, co utrudnia Ci dostrzeganie pierwszych sygnałów i odchodzenie w porę. Takie przyglądanie się służy ochronie siebie na przyszłość, a nie szukaniu winy w sobie. Wiele z tych trudności ma źródło w dzieciństwie, na które nie miałaś wpływu.
Po czym poznać toksyczną osobę w nowej znajomości?
Najwięcej mówi reakcja na drobne „nie” oraz tempo, w jakim rośnie bliskość. Niepokój powinny budzić obrażanie się po odmowie, szybkie deklaracje wyjątkowości, kpiny przy innych i opowieści, w których winni są zawsze wszyscy dookoła. Pojedyncze zachowanie nie przesądza o niczym. Liczy się to, czy powtarza się mimo Twojej uwagi.
Czy stawianie granic sprawi, że stracę przyjaciół?
Niektórych możesz stracić, zwykle tych, którzy najczęściej korzystali z Twojej zgody. Relacje oparte na wzajemności zwykle wytrzymują odmowę, a czasem nawet się pogłębiają, bo druga osoba wreszcie wie, czego chcesz. Pierwsze tygodnie bywają samotne. Z czasem robi się miejsce dla ludzi, przy których odpoczywasz.
Co zrobić, gdy toksyczną osobą jest ktoś z rodziny?
Nie musisz wybierać między pełnym kontaktem a zerwaniem. Możesz ograniczyć liczbę i długość spotkań, tematy rozmów oraz miejsca, w których się widzicie. Jeśli w rodzinie dochodzi do przemocy, bezpieczeństwo jest ważniejsze niż utrzymanie relacji: pomocy udziela Niebieska Linia pod numerem 800 120 002, a w zagrożeniu dzwoń pod 112. Wsparcie specjalisty pomaga znieść poczucie winy, które wtedy często przychodzi.
Bibliografia
Bancroft, L. (2002). Why does he do that? Inside the minds of angry and controlling men. Putnam.
Book, A., Costello, K., & Camilleri, J. A. (2013). Psychopathy and victim selection: The use of gait as a cue to vulnerability. Journal of Interpersonal Violence, 28(11), 2368-2383.
Bowlby, J. (2007). Przywiązanie. PWN.
Braiker, H. B. (2001). The disease to please: Curing the people-pleasing syndrome. McGraw-Hill.
Dutton, D. G., & Painter, S. (1993). Emotional attachments in abusive relationships: A test of traumatic bonding theory. Violence and Victims, 8(2), 105-120.
Forward, S., & Frazier, D. (1997). Emotional blackmail: When the people in your life use fear, obligation, and guilt to manipulate you. HarperCollins.
Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery. Basic Books.
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.
Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. Journal of Research in Personality, 36(6), 556-563.
Walker, P. (2013). Complex PTSD: From surviving to thriving. Azure Coyote.
Wheeler, S., Book, A., & Costello, K. (2009). Psychopathic traits and perceptions of victim vulnerability. Criminal Justice and Behavior, 36(6), 635-648.
Young, J. E., & Klosko, J. S. (1994). Reinventing your life: The breakthrough program to end negative behavior and feel great again. Plume.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.